URB.

Wat beweegt mensen?

Bouwen aan binding

Terug naar Trans-Jordanië

Haveltermade, een naoorlogse volkswijk waar vroeger iedereen, iedereen kende.  De buurt had een opknapbeurt nodig, het was verouderd en niet meer aantrekkelijk. Criminaliteit en drugsoverlast waren aan de orde van de dag en hulpverleners durfden ’s avonds niet meer zonder politie over straat. De gemeente vond het tijd voor verandering. Nu heeft de wijk een make-over gekregen. Er is veel nieuwbouw gepleegd en huizen zijn gerenoveerd. Er is veel veranderd, maar geldt dat ook voor de sociale cohesie?

“Iedereen kende iedereen in die tijd. Mijn moeder ging dagelijks bij de buren op de koffie, ik mocht gewoon via de achterdeur naar binnen. Dat was toen de normaalste zaak van de wereld. Gezamenlijk was écht gezamenlijk,” vertelt Sonja (42). Ze zit in de keuken, op de ronde keukentafel staat een kop koffie te dampen. Sonja is geboren in Haveltermade, de oude volkswijk van Meppel. Ze is opgegroeid in de Donker Curtiusstraat, een straat met oude bakstenen rijtjeswoningen die er al sinds het begin van de woonwijk staan.  Het is een van de straten waar niets is veranderd. Zelfs de mensen van vroeger wonen er nog, als ze niet inmiddels overleden zijn. “In de zomer was iedereen te vinden bij het pierenbadje op het plein. Na schooltijd ging je daar dan zwemmen, of rolschaatsen op het speelplein midden in de woonwijk. Hoe het hier toen ging in de wijk was echt prachtig!” ratelt ze enthousiast verder.

toelstraplein-1955-1960-pierenbadje-en-vogeltjesflats

(1955, pierenbadje op het plein.)

Haveltermade  hoort sinds 1942 bij de gemeente Meppel. Alleen de ‘Watertorenbuurt’ en een deel van het centrum in Meppel zijn ouder. De wijk ligt ten noorden van de binnenstad. Als je de buurt uit fietst dan ben je binnen enkele minuten in het centrum . Naast de lokale snackbar, sportschool  en Aldi, beschikt Haveltermade ook over wijkcentrum de Poele, een grote kerk en zelfs een moskee. De enige in Meppel, en daar zijn de bewoners dan ook best wel een beetje trots op.  De wijk is multicultureel, mensen met verschillende nationaliteiten en religies wonen naast elkaar. Het uiterlijk van de wijk wordt getypeerd door de rijen flats die afgewisseld worden met straten met opgeknapte eengezinswoningen, nieuwbouw appartementen en enkele twee-onder-een kap woningen. De wijk wordt gescheiden door de Wold A, een langzaam stromende beek. Deze werd door de bewoners liefkozend de Jordaan genoemd. De zuidelijke kant van de wijk werd in de volksmond Jeruzalem genoemd. Deze bijnaam dankt dit deel van de wijk aan de witte woningen aan de Witte de Withstraat. Het deel van de woonwijk ten noorden van ‘de Jordaan’ werd vroeger Trans-Jordanië genoemd, maar deze bijnamen kennen eigenlijk alleen de bewoners van vroeger nog.

wold-aa

(1952, de brug over de Jordaan met aan de overkant Jeruzalem.)

witte-de-withstraat

(1950, de Witte de withstraat, Jeruzalem in de volksmond.)

Enthousiast vertelt Sonja over de mensen uit haar oude straat. “Als zorgcoördinator Wijkzorg werk ik ook in Haveltermade, dan kom ik ook nog wel eens bij mijn oude buren over de vloer. Zij vertellen dan over vroeger, toen ik nog een klein meisje was . Dat is echt hartstikke leuk!” Na haar studie verpleegkunde is ze samen met haar vriend Wout in een flatje in Haveltermade gaan wonen, aan de Ewijcksingel. Wout, inmiddels haar echtgenoot, is ook een echte ‘Haveltermader’ en geboren en getogen in de wijk. “Wij hadden ons eigen huurhuisje. Het had twee slaapkamertjes en een woonkamer. Wij hebben hier een paar jaar gewoond, totdat we besloten om een gezinnetje te beginnen. Ons appartement was daarvoor te klein.”

Sonja moest op zoek naar een grotere woning voor haar, en haar toekomstige gezin.  In Haveltermade waren geen doorgroeimogelijkheden. Koopwoningen waren gewoonweg niet beschikbaar in de wijk. Daarom besloten ze om de wijk waar zij opgroeiden, te verlaten en om in een woonwijk aan de andere kant van Meppel te gaan wonen. Het stel verhuisde naar een eengezinswoning met achtertuin in de woonwijk Koedijkslanden.

Meer mensen zoals Sonja

Sonja is niet de enige ‘Haveltermader’ die haar woonwijk moest verlaten vanwege het eenzijdige woonaanbod. Volgens wijkwethouder Gert Stam was de samenstelling van de wijk problematisch. “Op een gegeven moment bestond Haveltermade voor het overgrote deel uit sociale huurwoningen. Hierdoor was de bewonerssamenstelling van de wijk eenzijdig. Het was de wens vanuit de gemeente om de wijk divers te maken, zodat er verschillende mensen naar de wijk zouden komen.”

Wijkregisseur Henk den Toom is in de wijk de schakel tussen de bewoners, groepen, platforms en instanties zoals de wooncorporatie en politie. Hij herkent het probleem: “Door de bewonerssamenstelling van de wijk was er behoorlijk wat criminaliteit, drugsoverlast en woonoverlast. Wij moesten onszelf de vraag stellen ‘Hoe kun je zorgen voor een gemêleerde bevolking die de wijk wat meer in evenwicht houdt?’. Op die manier zou de sociale controle ook wat groter worden, want die was niet goed.”

“Over het algemeen is het zo bij koopwoningen, dat mensen goed op hun eigen spullen letten. Doordat er een groot huuraanbod was in de wijk, was er een grote doorstroom aan bewoners, en die hadden wat minder belangstelling voor hun omgeving,” aldus Gert Stam.

De Lange Jan, een lang flatgebouw van twee verdiepingen hoog werd ook wel door de wijkbewoners ‘De Lange Jammer’ genoemd.

Probleem

Dat er iets moest veranderen, stond volgens gemeente Meppel vast. Ook Welzijn Mensenwerk een organisatie die nauw betrokken is bij het welzijn van de wijkbewoners, en wooncorporatie Woonconcept trokken aan de bel. De oplossing voor de wijk moest in de ‘fysieke’ veranderingen worden gezocht. Het plan: het afbreken van bestaande gebouwen en het bouwen van nieuwe koopwoningen. Het idee hier achter was dat er een ‘ander soort’ bewoner op de wijk af zou komen. Een permanente bewoner die oog heeft voor de wijk en een band op wil bouwen met de buren.

Het grootste probleem in Haveltermade bleek een grote galerijflat aan het Troelstraplein, het centrale pleintje van de wijk. De Lange Jan, een lang flatgebouw van twee verdiepingen hoog werd ook wel door de wijkbewoners ‘De Lange Jammer’ genoemd. Hoe de flat aan deze bijnaam kwam weet niemand precies, maar dat men het ‘jammer’ vond wat daar binnen allemaal gebeurde dat was duidelijk. Asociaal gedrag was aan de orde van de dag en er waren bewoners in de flat gehuisvest die zich met criminele activiteiten bezig hielden en een strafblad hadden. Om korte metten te maken met de overlast in de wijk, werd het ‘Wijkontwikkelingsplan’ opgezet door gemeente en betrokken instanties.

troelstraplein-lange-jammer-1980

(1980, parkeerplaats met op de achtergrond de Lange Jammer.)
Fysieke & sociale verandering

Het Wijkontwikkelingsplan bestond uit het op de schop gooien van oude flatgebouwen en het bouwen van nieuwe woningen hiervoor in de plaats. Niet alleen om de geconcentreerde groep  asociale bewoners te verwijderen uit de wijk, maar ook om differentiatie aan te brengen in het soort bewoner in de buurt, een diversiteit aan koop en huur. Jonge gezinnen moeten in de nieuw gerealiseerde koopwoningen terecht komen om te zorgen voor een betere sociale cohesie in de wijk.

Nu is het Troelstraplein helemaal vernieuwd. De Lange Jammer en de Vogeltjesflats bestaan niet meer en het merendeel van de woningen in Haveltermade  bestaan uit nieuwbouw of zijn, in overleg met de bewoners, gerenoveerd. De plannen van de gemeente Meppel zijn geslaagd, want er is diversiteit aangebracht in het soort woningen en bewoners. Ook is er volgens Welzijn Meppel geen concentratie meer van criminele activiteiten en is het gevoel van onveiligheid in de wijk vrijwel verdwenen.  De sociale cohesie van de wijk, dat is nog een aandachtspunt. Want is die nu nog net zo prachtig als voorheen?

vogeltjesflats

(1955, de Vogeltjesflats. )
Sociale cohesie

Sociaal geograaf Marlous Rosegaar woont in Haveltermade en onderzoekt door middel van een wijkanalyse de sociale cohesie van Haveltermade. “Uit eerdere onderzoeken is naar voren gekomen dat Haveltermade slecht scoort op maatschappelijke vraagstukken zoals sociale samenhang en actieve deelname van bewoners in de wijk. Ook heeft de wijk vanwege de criminaliteit en drugsoverlast een slechte reputatie van vroeger uit, ik onderzoek of dit inderdaad écht zo is in de beleving van de huidige bewoners.”

Ondanks dat het resultaat van de wijkanalyse nog niet bekend is, denkt Marlous al wel een verschil te zien: “Ik denk dat de sociale cohesie wel iets positiever uit zal pakken dan dat uit andere onderzoeken naar voren is gekomen. Wel denk ik dat dit alsnog beperkt zal zijn, want bewoners hebben niet meer alleen hun contacten binnen de woonwijk, zoals vroeger. Je hebt niet meer alleen je vrienden in de wijk waar je woont en je buren zijn tegenwoordig niet meer je belangrijkste contacten.”

De fysieke veranderingen in de wijk heeft Haveltermade misschien over het geheel genomen goed gedaan. Het is een aantrekkelijke wijk geworden met veel groen en een mooi aanbod aan huizen. Marlous vindt het wel zorgelijk dat er een beleid is gemaakt op de filosofie van een ‘volksbuurt’. “De gemeente zegt wel dat ‘sociale cohesie heel erg belangrijk is’, maar als wij er zelf voor kiezen om geen contact met de buren te hebben, hoe erg is dat dan eigenlijk? Is het dan automatisch zo dat de leefbaarheid van de woonwijk omlaag gaat?”

Wenselijk op papier

Volgens Wijkwethouder Gert Stam en wijkregisseur Henk den Toom is het gelukt om differentiatie en samenhang aan te brengen in de wijk. “Het trekt samen op, mensen vermengen zich in de wijk en er is geen sprake van ‘eilandjes’, er zit verbinding tussen de huurwoningen en de koopwoningen. Natuurlijk blijft het zo dat iedereen mensen kiest die het best bij hen passen, maar je hebt wel veel verbindingen tussen die groepen,” aldus Gert.

Marlous is het hier niet mee eens. “Het is een mooie planologische illusie om te denken dat als je dingen door elkaar zet, dat dat dan gaat mengen. In de praktijk is het nu eenmaal zo , dat zullen mensen ook ervaren in hun eigen kringen, dat je omgaat met mensen op wie je lijkt. ‘Koop’ en ‘huur’ lijken misschien niet erg verschillend, maar als je twee verschillende bevolkingsgroepen hebt, dan mengen die niet vanzelfsprekend.” Volgens haar is het fysiek aantrekkelijk maken van een wijk niet de directe oplossing om tot een betere sociale cohesie te komen. “Doordat de wijk fysiek aantrekkelijk is, krijg je mensen van buitenaf die in de wijk willen gaan wonen, omdat er een mooi aanbod aan huizen is gecreëerd. Het is alleen niet zo dat het fysiek aanpakken van een wijk tot oplossingen leidt op sociaal vlak. Er komen nieuwe mensen in de wijk wonen die geen binding hebben met de wijk, er is geen verbindende factor met de mensen die al in de woonwijk wonen op zo’n moment.”

Hayat El Mahjoubi, sociaal werker in de wijk Haveltermade en werkzaam bij Welzijn Meppel, deelt die mening. De doelstelling van de wenselijke sociale cohesie die de gemeente op papier heeft gezet is volgens haar niet realistisch. “Er zijn bepaalde straten aangepakt en er is nagedacht over het imago van de wijk. Ook is er gewerkt aan betrokkenheid; er zijn bewoners uitgenodigd om mee te denken en mee te praten. Maar wij krijgen vanuit de overheid een soort ‘ideaal’. Ik merk zelf dat wij blij moeten zijn met de kleine gemeenschappen die er zijn in de wijk. Het is niet realistisch om van een bewoner te vragen om betrokken te zijn bij de hele wijk. Ik vraag mij af in hoeverre diegenen die dat bedenken zelf betrokken zijn in hun eigen wijk. De realiteit dwingt ons te realiseren dat de kracht hem juist zit in de kleine netwerken, de kleine eilandjes. Bij de gemeente zitten mensen achter de computer die dit ‘ideaal’ uitwerken en papier is geduldig, maar de praktijk is dynamisch en verandert snel.”

Volkswijk verledentijd

Toen Sonja besloot om Haltermade te verlaten, heeft zij toch de nieuwbouwplannen in Haveltermade op de voet gevolgd. Haar ouders wonen nog in de Donker Curtiusstraat, in het huis waar zij opgroeide. Ze kwam daarom regelmatig in haar oude woonwijk. Toen de eerste koopwoningen gepresenteerd werden begon het toch te kriebelen bij haar. “Toen er aan het Troelstraplein de eerste koopwoningen werden gebouwd, hebben wij in wijkcentrum de Poele een informatieavond bijgewoond. Wij besloten ons direct in te schrijven. We kwamen op een reservelijst. Na een week werden we gebeld dat er een woning was vrijgekomen!”

Sonja, Wout en hun twee kinderen Sharon en Wesley wonen samen met hondje Timo al een aantal jaar gelukkig in hun koophuis aan het Troelstraplein. Precies op de plek waar de Lange Jammer vroeger stond. “De wijk is veel moderner geworden met de nieuwe woningen. Maar wat ik wel merk is dat de mensen zijn veranderd. Vroeger ging je met elkaar om en deed je een kopje koffie bij elkaar. Het was een échte volkswijk.” Sonja mist die betrokkenheid van vroeger. “Wij leven in een andere tijd. Iedereen werkt tegenwoordig. Vroeger had je veel meer huismoeders die thuis waren voor de kinderen. De koopwoningen van nu zijn natuurlijk duurder, dus je moet wel werken om je huis te kunnen betalen. Nu werkt iedereen volop en dat is een groot verschil met vroeger!”

troelsstraplein

(1960, Troelstraplein met vier Vogeltjesflats op de achtergrond.)

Tegenover het Troelstraplein zijn de Vogeltjesflats verdwenen en wonen er nu allemaal werkende mensen. “Je ziet de gezinnetjes ontstaan in de nieuwe woningen. Er zijn veel jonge kinderen maar toch werken de ouders allemaal. Ik had eigenlijk wel verwacht dat ik de kinderen wat meer op het speelveld zou zien, maar dat is niet zo.. Dat mis ik wel engszins. Het is geen ontmoetingsplek meer zoals vroeger.”

Haveltermade is veranderd, daar kan niemand omheen. Uiterlijk is het een aantrekkelijke wijk geworden door de nieuwbouw en renovatie. Volgens de gemeente is er een goede verhouding tussen koop-en huur woningen gerealiseerd. Dit zou moeten bijdragen aan een betere sociale cohesie.

Dat laatste is tegenwoordig niet meer vanzelfsprekend. De gewenste sociale cohesie en samenhang, zoals uitgedacht en op papier gezet door de gemeente, kunnen in de dynamische werkelijkheid van vandaag niet meer mee. Dit achterhaalde wensbeeld van de overheid werkt niet meer in de hedendaagse digitale wereld. Tegenwoordig houden wij makkelijker contact met vrienden aan de andere kant van de aardbol, dan dat wij bij de buren op de koffie gaan.

Binding nu

De nieuwbouw heeft de sociale cohesie veranderd. De sociale cohesie van vroeger bestaat niet meer. De volkswijk van vroeger, de buurt waar uitsluitend het ‘gewone’ volk woonde, is niet meer wenselijk. De verhalen over ‘de tijd van de Lange Jammer’, Trans- Jordanië en Jeruzalem. Of de anekdote van die keer dat de gemeente heel trots nieuwe lantaarnpalen presenteerde langs het fietspad in Haveltermade, en iemand vanaf het balkon met een luchtbugs deze, net na de presentatie, één voor één kapot schoot. Deze verhalen behoren tot het verleden.

Sonja is veel aan het werk, en heeft carrière gemaakt. Zij heeft vrienden in de wijk maar ook veel buiten Haveltermade. Het is voor haar niet meer ‘de gezelligheid van vroeger’ dat er voor zorgt dat ze nog in de wijk woont. Haar binding met de wijk heeft vooral te maken met het huis waar ze nu in woont. Al roerend in haar inmiddels afgekoelde koffie vertelt ze dat ze van plan is om in dit huis oud te worden. “Het huis is heerlijk! Voor de kinderen is alles dichtbij. Het is groot genoeg voor ons allemaal, en die tuin achter het huis is in de zomer ontzettend fijn!”

Bron foto’s: Stichting Oud Meppel

%d bloggers like this: